Lugʻat
Darslarda uchraydigan asosiy atamalar. Har biri — bir-ikki gapda.
- Toʻrtinchi oʻlchov
- Uzunlik, kenglik va balandlikning har biriga perpendikulyar boʻlgan yana bitta yoʻnalish. Matematikada bu fazoviy yoʻnalish. Fizikada esa “toʻrtinchi oʻlchov” deganda koʻpincha vaqt nazarda tutiladi (pastda “fazo-vaqt”ga qarang).
- Tesserakt / giperkub
- Kubning toʻrt oʻlchamli “qarindoshi”: 16 ta uch, 32 ta qirra, 24 ta kvadrat yuz va 8 ta kub. “Giperkub” — istalgan oʻlchamdagi kub uchun umumiy nom: kvadrat — 2-kub, kub — 3-kub, tesserakt — 4-kub.
- Proyeksiya
- Shaklni bir oʻlcham pastroq fazoga “soya” kabi tushirish. Perspektiv proyeksiyada uzoqdagi qism kichikroq chiqadi, ortogonal proyeksiyada esa oxirgi koordinata shunchaki tashlab yuboriladi.
- Kesim
- Shaklni tekislik (yoki bir oʻlcham pastroq fazo) bilan kesganda hosil boʻladigan qism. Masalan, olma Yassi dunyo orqali oʻtayotganda u yerdagi mavjudot olmani faqat oʻzgarib turadigan doiralar koʻrinishida koʻradi.
- Yoyilma
- Shaklni yuzlari boʻyicha “ochib”, bir oʻlcham pastga yotqizish. Kub yoyilmasi — 6 ta kvadrat, tesserakt yoyilmasi — 8 ta kub.
- Fazo-vaqt
- Uchta fazoviy oʻlcham va vaqtni bitta toʻrt oʻlchamli butunlik sifatida koʻrish. Bu gʻoyani 1908-yilda matematik German Minkovskiy taklif qilgan.
- Vektor
- Sonlarning tartiblangan roʻyxati, masalan (x, y, z, w). Uni boshlangʻich nuqtadan chiqqan, yoʻnalishi va uzunligi bor strelka sifatida ham tasavvur qilish mumkin.
- Aylanish matritsasi
- Nuqtani markaz atrofida burish uchun ishlatiladigan sonlar jadvali. U shaklni buradi, lekin uzunliklar va burchaklarni oʻzgartirmaydi.
- Embedding
- Soʻzni (yoki rasmni, qoʻshiqni) sonlar roʻyxati bilan ifodalash — yaʼni uni koʻp oʻlchamli fazodagi nuqtaga aylantirish. Maʼnosi yaqin soʻzlar bu fazoda bir-biriga yaqin turadi.
- PCA (bosh komponentlar tahlili)
- Maʼlumotlar eng koʻp yoyilgan yoʻnalishlarni topib, nuqtalarni shu yoʻnalishlarga proyeksiya qilish usuli. Sodda qilib aytganda: “soyasi eng keng yoyiladigan burchakni top”.